مقالات تحلیلی

اقتصاد دانش بنیان چیست ؟

تعریف ، تاریخچه ، ویژگی ها ، قوانین حمایتی و تاثیرات اقتصاد دانش بنیان

اقتصاد دانش بنیان را با تعاریف مختلفی می‌توان تبیین کرد اما به طور کلی به شیوه ای از تولید که برای ایجاد ارزش افزوده از دانش استفاده شده و سرمایه های به کار گرفته شده در صنایع با محوریت دانش بوده را اقتصاد دانش بنیان گویند و در این نوع اقتصاد، کلید اصلی رشد اقتصادی، دانش می باشد.

برای شناخت بهتر مزایا و تفاوت های اقتصاد دانش بنیان با دیگر گونه های اقتصاد، میتوان از محور و زیرساخت تولید در آنها استفاده کرد. به عنوان مثال زمانیکه بخواهیم سه گونه مختلف اقتصاد دانش بنیان، صنعتی و کشاورزی را مورد بررسی قرار دهیم، محور و زیرساخت تولید در اقتصاد دانش بنیان بر پایه ی دانش، فناوری، مهارت و یادگیری می باشد؛ درحالیکه در اقتصاد صنعتی مواد اولیه خام و انرژی شامل برق، نیروی انسانی، گاز و …، و در اقتصاد کشاورزی زمین های زراعی، شرایط آب و هوایی و …. جزو زیرساخت و محورهای تولید به شمار می آیند که در مقایسه با اقتصاد دانش بنیان ارزش افزوده بسیار کمتری ایجاد می کنند.

فعالان کمیته اقتصادی مجمع همکاری اقتصادی آسیا ـ اقیانوس آرام برای تعریف اقتصاد دانش بنیان به این نکته بسنده کرده اند که تولید و توزیع و کاربرد دانش عامل و محرک اصلی رشد اقتصادی و تولید ثروت و اشتغال در همه صنایع باشد.

به زبان ساده آن دسته از صنایعی که سرمایه گذاری های کلانی در زمینه نوآوری و اختراعات نوین دارند را صنایع دانش بنیان نامند. علارغم باور عموم، در اقتصاد دانش بنیان تنها از فناوری های مدرن و سطح بالا استفاده نمی شود و با در نظر گرفتن نیازهای صنعت و کسب و کار مورد نظر، از دانش در جهت نیل به اهداف استفاده می کنند.

به طور خلاصه می توان گفت اقتصاد دانش بنیان با استفاده مؤثرتر و کاربرد دانش در جهت گسترش ظرفیت‌ها و بهبود سطح بهره برداری از منابع در راستای افزایش تولید ملی، می تواند به معنای واقعی نمایان کننده شعار حمایت از کالای ایرانی باشد.

موسسات و شركت‌هایی دانش‌بنيان، تعاونی ها یا موسسات غیردولتی هستند که ماده اولیه آنها برای توسعه اقتصاد و افزایش ثروت، دانش می باشد و برای رسیدن به اهداف علمی و اقتصادی شامل اختراعات و نو آوری و نتیجتا تجاری سازی نتایج پژوهش ها و توسعه شامل طراحی و تولید در زمینه فناوری های نوین و با ارزش افزوده بالا تشکیل می شوند.

با توجه به این تعاریف سرمایه‌‌های اقتصادی موجود در کشور تنها محدود به منابع زیرزمینی مانند نفت، گاز و … نیست بلکه دانش و نیروی انسانی سرمایه اصلی به حساب می‌آیند؛ و کشور ما با در دارا بودن جمعیت جوان و مستعد، سرمایه اولیه کارا و مفید برای رونق این اقتصاد را در اختیار دارد.

تاریخچه اقتصاد دانش بنیان

بسیاری از اندیشمندان زمزمه های به وجود آمدن اقتصاد دانش بنیان را در قرن هجدهم می دانند، جایکه آدم اسمیت به عنوان پدر علم اقتصاد خلق و استفاده از دانش را دلیلی برای افزایش اقتصاد بیان کرد، در آن زمان اقتصاد دانش بنیان در حال تلاش برای جوانه زدن بود. اما ظهور اقتصاد دانش بنیان را می توان دهه 1980 دانست، زمانیکه این ترس بر جامعه حکم فرما شد که نکند این اقتصاد با دارا بودن رشد کم، هزینه های بالا و درآمد های پایین نتواند به جامعه خدمت کند. علارغم این ناآگاهی های موجود در جامعه، مایک مندل اقتصاد دان برجسته، در سال 1996 این اقتصاد نوین را اقتصادی دانش محور و با رشد بالا و توروم بسیار پایین معرفی نمود. اما نخستین بار استفاده از واژه اقتصاد دانش‌بنیان در سال 1996 توسط سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) پیشنهاد و بکارگیری شد و در آن نقش دانش در اقتصاد بسیار با اهمیت در نظر گرفته شد.

ویژگی های اقتصاد دانش بنیان

ویژگی ها و مولفه های اقتصاد دانش بنیان

به طور كلي ویژگی هایی که می توان برای اقتصاد دانش بنيان عنوان كرد شامل موارد زیر است:

1- منعطف بودن محل و مکان فعالیت: با ظهور بازارها و سازمان هاي مجازي، محل فعالیت اهمیت چندانی نداشته و آنچه مهم است سرعت عمل و دسترسي به تمام نقاط جهان می باشد.

2- تبدیل دانش به کالا و فروش: در جهان امروز برای خرید و فروش دانش بازارهای مجازی وجود دارد که صاحبان دانش به شکل شبه انحصاری دانش خود را برای فروش و مبادله در معرض دید خریدار قرار می دهند.

3- اقتصادی بدون وزن (Weightless economy): در جهانی که نماد هاي اقتصاد های فیزیکی، كارخانه هاي سیمان، شیر، خودرو سازی و دفاتر مستقر در برج هاست، نماد های اقتصاد دانش بنیان عموما شامل ایده، دانش و فکر می باشد و ارزش در این اقتصاد معمولا غير قابل لمس و به صورت فکر می باشد.

4- تعیین قیمت: دانش موجود در محصولات و خدماتي كه از لحاظ محتواي دانشي غني ترند، تعيين كننده قيمت محصولات مشابهي است كه داراي دانش كمتري هستند.

5- وابستگی ارزش محصولات و خدمات به شرايط افراد: یک دانش یا فکر خاص، در شرایط مختلف (زمان، مکان) و براي افراد مختلف دارای ارزش و اهمیت متفاوتي خواهد بود.

6- دارای ارزش دائمی بودن: پایداری اقتصاد دانش بنیان به مجموعه اي از نظام ها و فرآيندهاي دانشي جامعه وابسته بوده درحالیکه دانش انفرادي موجود در مغز افراد به راحتي قابل زوال و ازبين رفتن است.

7- اقتصاد فراواني منابع: اطلاعات و دانش به عنوان پایه و اساس اقتصاد دانش بنیان، برخلاف سایر منابع که هنگام استفاده مستهلک می شوند، به موازات افزایش مصرف، رشد خواهند کرد و می توانند همیشه مورد مصرف قرار گیرند.

8- بازار سنجی و یافتن بهترین مسیر: به جاهایی که تقاضا براي دانش و اطلاعات بالاتر و موانع کمتری در مقابل آن باشد، نفوذ کرده و تاثير مي گذارد.

الزامات اقتصاد دانش بنیان

بدون شک برای تحقق و موفقیت اقتصاد دانش بنیان در ایران برنامهریزی دقیق و اصولی و سیاستگذاریهای مناسب مورد نیاز می باشد اما بر کسی پوشیده نیست که اقتصاد دانش بنیان بدون در نظر گرفتن الزامات آن قابل تحقق نخواهد بود، برای به وجود آمدن و شکل گیری ساختار اقتصاد دانش بنیان و حرکت در مسیر اصلی، ملزوماتی نیز وجود دارد که از مهمترین آن ها می توان به نیروی انسانی متخصص و تحصیل کرده، وجود مشوق ها، در نظر گرفتن بودجه های مورد نیاز و فراهم سازی زیرساخت های ارتباطی اشاره کرد تا با حرکت در مسیرهای تعیین شده، بتوان دانش را تبدیل به ثروت کرد، آن را گسترش داد و با توجه به تحولات جدید و ناگهانی، واکنش مناسبی نشان داد.

عموما اقتصاد دانش بنیان برای بوجود آوردن بازارهای معاملاتی به سرمایه گذاری های بلند مدت در آموزش، استفاده از ظرفیتهای نوآوری، بهبود زیرساختهای اطلاعاتی و محیطی اقتصادی نیاز دارد. بانک جهانی این عوامل را به عنوان پایه های اقتصاد دانش بنیان معرفی میکند:

  1. ایجاد و به کارگیری ایده های نو
  2. محیط مناسب و رقابتی برای فعالیت اقتصادی
  3. جهت گیری متعادل بین المللی
  4. سرمایه گذاری در طرحها و شرکتهای دانش بنیان
  5. آموزش و یادگیری
  6. وجود زیرساختهای ارتباطی

قوانین حمایتی در راستای اقتصاد دانش بنیان

همواره دولت ها می بایست برای شکوفایی اقتصاد دانش بنیان، حمایت های ویژه ای انجام دهند. برخی از حمایت های دولت از شرکت های دانش بنیان در ایران:

  • در مناقصات قراردادهای پژوهشی، فناوری و تجاری سازی و عرضه کالاهای دانش بنیان ساخت داخل دستگاههای اجرایی، شرکتها و مؤسسات دانش بنیان داری اولویت هستند.
  • میزان مبلغ سپرده در مناقصات دولتی برای شرکتهای دانش بنیان در زمینه ارایه و فروش محصولات و خدمات خود، مشمول تخفیف پنجاه درصدی شرکت در مناقصه میگردد.
  • معافیت های مالیاتی، عوارض حقوقی گمرکی، سود بازرگانی و صادراتی به مدت 15 سال.
  • پارکهای علم و فناوری، مراکز رشد، مناطق ویژه علم و فناوری و مناطق ویژه اقتصادی موظفند همکاری لازم نسبت به اولویت دهی در استقرار شرکتها و مؤسسات دانش بنیان را داشته باشند
  • اعطاء تسهیلات با کامزد پایین یا بدون کارمزد به صورت بلند مدت.
  • دبیرخانه شورا موظف است ظرف مدت حداکثر یک ماه نسبت به رسیدگی به اعتراضات واصل شده از شرکتهای دانش بنیان نسبت به عملکرد دستگاههای مجری قانون اقدام نماید.
  • و …..

لازم به ذکر است شركت‌ها و موسساتي که مالکیت بیش از 50% آنها به شركت‌هاي دولتي و نهادهاي عمومي غيردولتي تعلق داشته باشد، مشمول حمايت‌هاي اين قوانین نخواهند بود.

سیاستهایی که در بالا به آنها اشاره شد به نظر می رسد به خودی خود مشکلی ندارند و در راستای کمک به فعالیتهای دانش بنیان تدوین و اجرایی می شوند. اما کارایی هر سیاستی که اتخاذ می شود با توجه به اهداف از پیش تعیین شده آن، ارزیابی می شود. در حال حاضر هدف از این سیاست ها شکل گیری اقتصاد دانش بنیان می باشد اما سیاستهای که در بالا به صورت معرفی شدند، شاید بتوانند در انجام فعالیتهای دانشبنیان مفید باشند. اما نخواهند توانست اقتصاد دانش بنیان را به تنهایی محقق سازند. ناآگاهی و سطحی نگری در ابعاد مختلف این نظام حیات جمعی و نادیده گرفتن نقش چهارچوب نهادی در راستای تحقق اقتصاد دانشبنیان از جمله دلایل این امر می باشند. به نظر میرسد در شرایط کنونی، سیاستها بر مبنای کمک به فعالیت شرکتهای دانشبنیان، اتخاذ می شوند. درحالیکه این شیوه تصمیم گیری تنها موجب اتالف منابع و توزیع رانت میشود و در نهایت این رانتها به جای تحقق اقتصاد دانش بنیان، به سمت فعالیتهای نامولد و دلالی جهت دهی میشوند. بنابراین تاکید بر اولویت اصلاحات نهادی در اقتصاد ایران و تغییر جهت ساختار انگیزشی از فعالیتهای رانتی، نامولد و مبتنی بر فساد به سمت فعالیتهای مولد و دانشبنیان است. عدم رعایت این تقدم روش شناختی و نادیده گرفتن موانعی که در سطح نظام حاکم بر اقتصاد ایران وجود دارد، منجر میشود که سیاستهای جزئی نگر نیز با شکست روبه رو شوند.

تاثیرات اقتصاد دانش بنیان بر سایر حوزه ها

امروزه دولت ها با توجه به این که در اقتصاد دانش بنیان بهره وری و بازده تولید بسیار بالا می باشد سعی دارند با استفاده از این اقتصاد در سایر حوزه ها نیز تحولات چشم گیری ایجاد کنند. چرا که هر یک از رکن های اقتصاد دانش بنیان موجب بهبود کارایی عوامل تولید، افزایش بهرهوری و افزایش تولیدات داخلی می شوند و پیامد گسترش دانش در اقتصاد، موجب تغییرات شگرف در فناوری و بهبود بهره وری موجب کاهش قیمتها، افزایش درآمدها و درنتیجه کاهش تورم می شود. با توجه به اینکه در ایران نیز همیشه با دو معضل مهم یعنی تورم مزمن و بهره وری پایین مواجه هستیم، دولت مردان می توانند با حمایت بیشتر و تسهیل شرایط، از این اقتصاد در راستای بهبود شرایط کشور استفاده کنند.

به این مطلب چه امتیازی می دهید ؟
[Total: 3 Average: 4.7]

محمد عظیمی

دانشجوی ارشد مدیریت فناوری اطلاعات و علاقمند به فعالیت در زمینه استارتاپ ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

نوشته های مشابه

دکمه بازگشت به بالا
بستن