پنجمین گزارش کیفیت اینترنت ایران از سوی کمیسیون اینترنت و زیرساخت انجمن تجارت الکترونیک تهران منتشر شد؛ گزارشی که بار دیگر تصویری نگرانکننده از وضعیت اتصال دیجیتال در کشور ارائه میدهد. بهرغم وعدههای مکرر نهادهای تصمیمگیر و مسئولان اجرایی، وضعیت اینترنت ایران در مقایسه با گزارش قبلی (دیماه ۱۴۰۳) تغییر محسوسی نداشته است و همچنان با سه شاخص «کندی»، «اختلال» و «محدودیت» شناخته میشود.
در این گزارش، ادامه سیاستهای فیلترینگ، «اصراری لجوجانه بر انتخابی ضد امنیتی» توصیف شده که نهتنها سودی برای حاکمیت نداشته، بلکه بهصورت مستقیم به تضعیف زیرساختهای امنیت دیجیتال نیز منجر شده است.
کیفیت اینترنت ایران؛ در قعر کشورهای با تولید ناخالص داخلی بالا
مطابق ارزیابی دادهمحور انجمن تجارت الکترونیک، کیفیت اینترنت ایران در میان ۱۰۰ کشور نخست از نظر GDP، در رتبه ۹۷ قرار دارد. این رتبهبندی بر اساس سه شاخص تاخیر (Latency) با دادههای Google CRUX، محدودیت (Restrictions) با دادههای OONI و سرعت (Speed) با دادههای Cloudflare Radar صورت گرفته است.
نکته قابلتوجه آنکه، حتی با حذف بازه زمانی حمله نظامی اخیر اسرائیل به ایران، کیفیت اینترنت کشور نسبت به گزارش چهارم تغییری نداشته و همچنان در وضعیت بحرانی باقی مانده است. ایران از نظر شاخص «محدودیت» در رتبه ۹۹، از نظر «اختلال» در رتبه ۹۲، و از نظر «سرعت» در جایگاه ۸۴ قرار دارد.
یک تصمیم، یک تغییر اساسی
در بخش تحلیلی این گزارش تاکید شده که برخلاف ادعای رایج، کیفیت نازل اینترنت در ایران ریشه در تحریمهای خارجی ندارد و اصلاح آن بیش از هر چیز نیازمند تصمیمگیری در سطح سیاستگذاری داخلی است.
گزارش تصریح میکند: «رفع فیلترینگ از شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای مهارتی و حذف اختلالات عمدی، میتواند بدون نیاز به منابع خارجی، کیفیت تجربهی آنلاین کاربران و اکوسیستم دیجیتال را بهصورت معناداری بهبود دهد.»
در همین راستا، بیش از ۱۰۰ شرکت حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات در بیانیهای مشترک خواستار رفع فیلتر از سرویسهای کلیدی، افزایش پهنای باند بینالملل، و بازگشایی پروتکلهایی مانند HTTP/3 و IPv6 شدهاند.
خطای راهبردی سیاستهای محدودکننده
این گزارش به سیاست «اینترنت طبقاتی» نیز پرداخته که در آن، دسترسی اینترنت باکیفیت صرفاً به برخی اقشار خاص مانند خبرنگاران، دانشگاهیان یا برخی کسبوکارها ارائه میشود. سیاستی که بهزعم گزارش، نه تنها مشکل اصلی را حل نمیکند، بلکه «چرخهای معیوب از تصمیمهای نمایشی» را بازتولید مینماید:
۱. اعمال محدودیت فراگیر: تصمیم به فیلترینگ گسترده با هدف امنیت.
۲. مقاومت اجتماعی و تبعات جانبی: استفاده گسترده از فیلترشکنها، کاهش کیفیت و افزایش تهدیدات امنیتی.
۳. رفع محدودیت صرفاً برای گروههای خاص: بدون اصلاح سیاست کلان، برای اقشار منتخب رفع محدودیت صورت میگیرد.
استفاده گسترده از فیلترشکنها؛ پدیدهای نهادینهشده
یافتههای نظرسنجی مشترک ایسپا و کمیسیون اینترنت و زیرساخت نشان میدهد که ۸۶ درصد کاربران اینترنت کشور از فیلترشکن استفاده میکنند. از میان این کاربران، ۶۳ درصد اینستاگرام را پلتفرم اصلی خود معرفی کردهاند.
همچنین:
-
۹۳.۸ درصد جوانان زیر ۳۰ سال از فیلترشکن بهره میبرند.
-
۶۲.۲ درصد کاربران پیش از فیلترینگ گسترده سال ۱۴۰۱ از فیلترشکن استفاده نمیکردند.
-
۶۰ درصد از افراد فعال در حوزه فروش و خدمات دیجیتال، اینستاگرام را پلتفرم درآمدی اصلی خود میدانند.
سیاست Iran Access؛ محدودیت داخلی برای مخاطب خارجی
بخش دیگری از گزارش به پدیده موسوم به «Iran Access» میپردازد؛ سیاستی که بر مبنای آن، دسترسی کاربران خارج از ایران به وبسایتهای داخلی محدود میشود. گزارش مینویسد که حدود ۸۰ درصد سایتهای دولتی از جمله وبسایت مجلس، وزارتخانهها، و نهادهای مالی و اجرایی بزرگ برای کاربران بینالمللی غیرقابل دسترساند.
این در حالی است که برخلاف هدفگذاریهای امنیتی، چندین حمله سایبری موفق از مبدأ داخلی علیه سامانههای مالی کشور انجام شده که ناکارآمدی این سیاست را بهروشنی نشان میدهد.
شاخص RTT و تجربه کاربران ایرانی؛ در سطح کشورهای جنگزده
شاخص RTT یا Round Trip Time در ارزیابی کیفیت تجربه کاربری اهمیت بالایی دارد. طبق تحلیل انجمن، ایران در این شاخص تنها وضعیت بهتری از کشورهایی نظیر کوبا، سودان، کنگو و ترکمنستان دارد و با میانگین تاخیر ۲۹۵ میلیثانیهای در کنار کشورهای درگیر جنگ و با زیرساختهای فروپاشیده قرار میگیرد.
در مقابل، کشورهای همرده اقتصادی مانند ترکیه، شاخص RTT بسیار پایینتری دارند و بیش از ۲۰ درصد وبسایتهای پرترافیکشان در وضعیت «خوب» قرار دارند. این سهم برای ایران تنها حدود ۴ درصد است.
اختلال در پروتکلهای نوین؛ آسیب به آیندهی اینترنت کشور
بر اساس یافتههای فنی این گزارش، اختلالات متعدد و عمدی در اجرای پروتکلهای نوین از جمله HTTP/3 موجب تحمیل هزینههای پنهان و از دست رفتن فرصتهای فنی شده است.
این گزارش با بررسی رفتار اپراتورهای مختلف نشان میدهد که نحوه اعمال این اختلالات ناهمگون و بعضاً غیراستاندارد است، بهگونهای که حتی پس از پایان دوره بحرانی اخیر (حمله اسرائیل)، اختلالات همچنان ادامه دارد و Adoption پروتکلهای نوین به وضعیت پیش از بحران بازنگشته است.
روند افزایشی مهاجرت کاربران به اینترنت ماهوارهای
گزارش انجمن تجارت الکترونیک همچنین از رشد محسوس استفاده از اینترنت ماهوارهای استارلینک خبر میدهد. طبق این گزارش، از پایان سال ۲۰۲۴ تاکنون، منحنی استفاده از این سرویس در ایران روندی افزایشی و پرشتاب داشته و در صورت ادامه وضعیت کنونی، ممکن است به تهدیدی برای حکمرانی دیجیتال بدل شود.
فرصت تصمیمگیری هنوز باقیست
در جمعبندی گزارش آمده است که وضعیت فعلی اینترنت، نه حاصل شرایط تحمیلشده، بلکه پیامد مستقیم سیاستگذاریهایی است که در تضاد با اقتضائات فناوری و منافع عمومی کشور اتخاذ شدهاند. به باور انجمن تجارت الکترونیک، راه اصلاح هنوز مسدود نیست؛ اما کلید آن در بازنگری در سیاستهای محدودسازی، بازگشت به عقلانیت فنی و شنیدن صدای متخصصان نهفته است.
