در سلسله مصاحبههایی در حوزه انیمیشن، تاکنون با فعالان از تولید کنندگان محتوای تبلیغاتی تا مسئولین دولتی و بنیان گذاران استودیوهای قدرتمند داخلی مصاحبههایی انجام دادهایم. در تمام این مصاحبهها، یک حلقهی نیمه پنهان خودنمایی میکرد: هوش مصنوعی. ابزاری که میتواند تولید انیمیشن را بسیار ساده کند، یا تمام اکوسیستم را زیر رو کند. در این مصاحبه، با آقای مجید فرض الهی، کارگردان و تولید کننده فیلم کوتاه به بررسی هوش مصنوعی در تولید و تدوین محتوای تصویری پرداختیم.
لطفا معرفی از خودتون و آثارتون داشته باشید.
مجید فرض الهی هستم نویسنده، تدوینگر، ایدهپرداز، تهیهکننده و کارگردان مستقل فیلم کوتاه. نویسندگی فیلمنامه را از سال ۹۳ همزمان با ساخت اولین فیلم کوتاه خود آغاز کردم. تا این لحظه ۱۹ فیلم کوتاه در ژانرهای مختلف از جمله درام، اجتماعی، انیمیشن، وحشت، فانتزی و تخیلی تولید کردم که در ۳ سال گذشته توانستهاند در بیش از ۱۲۰ جشنواره بینالمللی فیلم کوتاه حضور داشته باشند و از بین آنان، برنده و فینالیست بیش از ۴۰ جشنواره بین المللی شوم.
چرا هوش مصنوعی؟ چه عاملی شما را بهسمت استفاده از هوش مصنوعی در حوزهی انیمیشن (از انواع هنری، تجاری و …) ترغیب کرده است؟
شخصاً از نوجوانی تخیلی قوی داشتم. انسان، بدون تخیل به هیچکدام از اختراعات دست پیدا نمیکرد، هیچ نویسندهای نمیتوانست کتابی بنویسد و هیچ هنری شکل نمیگرفت. چند فیلم کوتاه اولیه من مانند دیگر فیلمسازان با استفاده از دوربین فیلمبرداری، لوکیشن و بازیگر تولید شد. از آنجا که هزینه تولید فیلم کوتاه در سالهای اخیر به دلیل تورم و مسائل اقتصادی بهشدت افزایش پیدا کرده است، فیلمساز بدون حامی مالی و سرمایهگذار نمیتواند از عهده این هزینهها بر بیاید. بنابراین ابتدای سال ۱۴۰۳ ایده ساخت فیلم و انیمیشن با استفاده از هوش مصنوعی به ذهنم خطور کرد. در آن روزها هوش مصنوعی یک کودک نو پا بود. نیمی از مردم حتی نام هوش مصنوعی را نشنیده بودند. عدهی کمی از مردم با هوش مصنوعی مشغول ادیت عکسهای خود و گذاشتن افکت روی آنها بودند و کسی به فکر تولید فیلم با استفاده از آن نبود. در حال حاضر هم بسیاری از فیلمسازان ترجیح میدهند به شیوهی کلاسیک فیلم تولید کنند. میتوانم بگویم من جزو انگشتشمار افرادی هستم که در ایران با هوش مصنوعی فیلم ساخته است. تا بحال، ۹ فیلم و انیمیشن واقعگرای کوتاه با استفاده از هوش مصنوعی تولید کردهام و تنها کسی هستم که توانسته است با هوش مصنوعی انیمیشن رئال و مستند تاریخی ۳۰ دقیقهای تولید کند.
آیا از نتایج فعالیتهای خود ارزیابیای دارید؟
بعد از گذشت ۳ سال از ورود پلتفرمهای مختلف هوش مصنوعی در تولید فیلمهای متحرک و حتی تولید عکس، هنوز ایرادات بسیاری دارند و پیدرپی در حال تکامل هستند. تولید فیلم و انیمیشن با استفاده از هوش مصنوعی بسیار پیچیده و طاقت فرساست؛ چون همانطور که اشاره شد، هوش مصنوعی همانند یک کودک است که والدینش باید به او آموزش دهند. گاهی طراحی سادهترین چیزها برای هوش مصنوعی سخت و در تولید آن ناتوان است. اما من سعی کردم با خلاقیتهای خودم، محدودیتها و ایرادات هوش مصنوعی را به گونهای تغییر بدهم تا ایدههای خود را تا حد امکان عملی کنم. بزرگترین معضل استفاده از هوش مصنوعی، هزینههای حق عضویت در پلتفرمها است. در ابتدا پلتفرمی بود که همه میتوانستند رایگان از آن استفاده کنند. ولی بعد از مدت کوتاهی پلتفرم مذکور به فعالیت خود پایان داد و در حال حاضر تمام پلتفرمها با هزینههای دلاری قابل استفاده هستند.
با توجه به تجربیاتتون، برآیند فکری شما در رابطه با آیندهی هوش مصنوعی در حوزهی انیمیشن (انواع آن) چیست؟ آیا وضعیت دچار دگرگونی میشود؟
تجربه ۱۸ ماه استفاده از هوش مصنوعی به من نشان داد که بسیار زودتر از آنچه که فکرش را میکنیم هوش مصنوعی در زمینههای مختلف ورود پیدا میکند و جای ابزارهای فعلی را خواهد گرفت. بیشتر استفاده از هوش مصنوعی در حوزه سینما و متحرکسازی، در زمینه جلوههای ویژه و طراحی کاراکترها هستند. میتوان انتظار داشت هوش مصنوعی تا چند سال آینده جای انسانها را در بخشهای مختلف بگیرد. در زمینه تولید فیلمها باید گفت: هنرمندان رشتههایی مانند، مسئول جلوههای ویژه، طراح صدا و حتی بازیگران، بیشترین تاثیر را از حضور هوش مصنوعی خواهند دید و باعث بیکاری در طولانی مدت برای آنها خواهد شد.
فعالیت مجموعههایی که با اتکا به هوش مصنوعی در حوزههای متحرکسازی، انیمیشن و حوزههای مشابه وارد شدند را چطور ارزیابی میکنید؟
فعالیت شرکتها و موسساتی که با هوش مصنوعی انیمیشن تولید میکنند یا متحرکسازی انجام میدهند را باید چند بعدی ارزیابی کرد؛ بهعنوانمثال: آیا محصول تولیدی کیفیت لازم را دارد؟ آیا حرکتها طبیعیاند؟ آیا طراحی و خروجیها تقلید صرف هستند و یا با ایدههای خود تولید شدهاند؟ هوش مصنوعی میتواند تولیدات را تسریع، هزینهها را کاهش و خلاقیت را گسترش دهد، اما همراه با ریسکهای زیادی است که باید آنها را در نظر داشت.
با توجه به تجربهی شما در اکوسیستم انیمیشن، مداخلهی حاکمیت با تأکید بر سرمایهگذاری بر هوش مصنوعی، در حوزه انیمیشن چه فواید و مضرای دارد؟
سرمایهگذاری دولت در زیرساختها و ورود استودیوها به این حوزه، میتواند باعث تسریع رشد اکوسیستم، تولید انیمیشن و فیلمهای بیگپروداکشن شود. اما تجربه نشان داده است که دخالت دولت در زمینههای هنری و سرمایهگذاری در حوزه سینما، باعث سانسور و کنترل محتوا میشود. معیارهای دولتی برای حمایت ممکن است سبکها و رویکردهای هنری را برجسته و یا تضعیف کند. مداخله دولتی میتواند شتابدهنده رشد و فرهنگ شود؛ اما بدون شفافیت، کنترل فساد و حمایت از تنوع هنری، منجر به ظهور مافیا در صنعت فیلم و انیمیشن شده است.
اگر بخواهید یک تغییر اساسی از دید یک فعال در حوزهی هوش مصنوعی برای بهبود فضای اکوسیستم (حوزهی انیمیشن، تبلیغات و متحرکسازی) پیشنهاد بدهید، آن چیست؟
بهبود اکوسیستم تولید فیلم و انیمیشن با استفاده از هوش مصنوعی نیاز به سرمایهگذاری، آموزش نیروی ماهر، تأمین زیرساختها و استفاده از طیفهای مختلف فکری دارد. سال گذشته برای اولین بار جشنواره فیلم کوتاه تهران بخشی بهعنوان «آثار تولیدشده با هوش مصنوعی» اضافه کرد. در حالی که تعداد آثار ارسالی تولید شده امسال با هوش مصنوعی به این جشنواره، به ۴۰ اثر از سراسر جهان هم شاید نرسد، اما من به تنهایی ۳ اثر به این جشنواره ارسال کردم؛ ولی «فیلم کوتاه تهران» جشنوارهای کاملاً حاکمیتی است و از محصولی حمایت می کند و جایزه می دهد که در خدمت این تفکر باشد.
اگر بخواهید یک تغییر جزئی عملیاتی از دید یک فعال در حوزهی هوش مصنوعی برای بهبود فضای اکوسیستم (حوزهی انیمیشن، تبلیغات و متحرکسازی) پیشنهاد بدهید، آن چیست؟
هنگامی که یک پدیده نو و جدید وارد دنیا میشود، احتیاج به شناساندن آن به مردم دارد. کشورهای جهان اول و در حال توسعه در این بخش بسیار فعال هستند. در ایران، در هر حوزهای، بیشتر از نمونههای خارجی کپیبرداری میشود تا اینکه خلاقیت و نوآوری شکل بگیرد. استفاده از نیروی ماهر، شنیدن صداهای متنوع، برنامههای آموزشی عملی در دانشگاهها و موسسات علاقهمند به این حوزه، بهبود زیرساختهای فنی پلتفرمهای داخلی، استفاده از فناوریهای نو، ادغام ابزارهای مختلف، مشوقها و اعتبارات در تولید، کمک به تولیدکنندگان مستقل و پخش بین المللی آثار آنها باعث پیشرفت در این حوزه خواهد شد.
مایل هستیم فعالیت پیش رو یا برنامهریزی شما برای محصول جدیدتان را بشنویم.
بعد از تولید ۱۹ فیلم و انیمیشن کوتاه و افتخارات بینالمللی، قصد ورود به صنعت فیلمسازی و انیمیشن سازی بلند را دارم؛ اما متاسفانه از رویا تا واقعیت تفاوتهای زیادی وجود دارد. در نوجوانی میخواستم «استیون اسپیلبرگ» یا «جیمز کامرون» ایران باشم؛ ولی هنگامی که وارد محیط کار شدم متوجه گسل بزرگی شدم که رسیدن به هدف را بسیار دشوار کرده است. عدهای با پارتی، دور میز صنعت سینما جمع شدهاند و باهم مشغول کار هستند و افراد جدید را داخل دایره خود راه نمیدهند. بیشتر آثارشان فاقد کیفیت، سخیف و کم ارزش از لحاظ هنری است؛ حتی اگر فروشهای میلیاردی داشته باشند. حقیقت تلخ است ولی باید گفت. بسیاری از تهیهکنندهها به دنبال جذب سرمایهگذار برای فیلم اولیها نیستند، بلکه از فیلمساز فیلم اولی توقع دارند سرمایه مورد نیاز را شخصاً تامین کند و تهیهکننده فقط به دنبال گرفتن پروانه ساخت و نمایش باشد. تهیهکنندهها باید مانند یک پدر به فیلم اولیها نگاه کنند و دست او را بگیرند و به او کمک کنند تا بتواند به رشد و تعالی برسد ولی در چند سال اخیر همهچیز برعکس شده و فیلمسازان جوان فیلم اولی باید به تهیهکنندگان کمک کنند تا به نان و نوایی برسند. با این روند تولید فیلم بلند تبدیل به رویا و آرزویی دست نیافتنی برای عدهای شده است. چرا یک فیلمساز با تنها یک فیلم کوتاه و تعدادی دستیار کارگردانی، بدون هیچ دستاوردی میتواند فیلم بلندش را تولید کند و اتفاقا فیلم ضعیفی هم از کار دربیاید؛ ولی یک فیلمساز با تعداد زیادی افتخارات بینالمللی، فقط به دلیل نداشتن پارتی و معرّف، پشت درهای بسته سینما میماند؟ آیا این عدالت است؟ سینمای ایران بدون حضور جوانهای خلاق و با ایدههای جدید پیشرفت نخواهد کرد. چون با شیوه های قدیمی و استفاده از افرادی که سالهاست یک فیلم قابل تامل تولید نکرده اند و پی در پی چه از لحاظ هنری و چه در گیشه شکست می خورند، سینمای ایران مانند آب راکدی شده که در محل خود ثابت مانده و حرکت نمی کند.
آخرین انیمیشنی که تماشا کردهاید، چه انیمیشنی بوده است؟ فکر میکنید چه مقدار از آن حاصل استفاده از ابزارهای بر پایهی هوش مصنوعی بوده است؟
آخرین انیمیشنی که دیدم «پینوکیو» ساخته «گیلرمو دل تورو» بود که به سبک استاپموشن ساخته شده است. هالیوود در چندسال گذشته از هوش مصنوعی برای تعدادی از فیلمها و انیمیشنهای پرهزینه و علمی_تخیلی خود استفاده کرده است ولی نه به آن معنا که تمام یک فیلم با هوش مصنوعی تولید شده باشد؛ بلکه هوش مصنوعی به بخشی از فیلم و یا انیمیشن کمک کرده است.
