در چند سال اخیر، یکی از واژههایی که مدام در گزارشهای فناوری و استراتژی شرکتهای مخابراتی جهان تکرار میشود، «Techco» است، شرکتهایی که روزگاری تنها مأموریتشان ارائهی تماس صوتی و اینترنت موبایل بود، حالا بهدنبال تبدیل شدن به شرکتهای فناوری چندوجهی هستند؛ بازیگرانی که نه فقط زیرساخت ارتباطی، بلکه درون مایهی اقتصاد دیجیتال آینده را شکل خواهند داد.
اما سوالی که در این میان مطرح میشود این است: ایران در کجای این مسیر قرار دارد؟
از تلکو به تککو: تحول مدل کسبوکاری اپراتورها
تحلیلهای تازهی شرکت مشاورهای Capgemini نشان میدهد بیش از ۷۰ درصد اپراتورهای بزرگ جهانی، برنامهی رسمی برای «Techco Transformation» تدوین کردهاند. به بیان سادهتر، این شرکتها در تلاشاند از مدل کسبوکار محدود و کمسود مخابراتی مانند: فروش سیمکارت، پهنای باند و بستهی دیتا فاصله بگیرند و با ارائه سبد کاملی از خدمات فناوری شامل کلود، اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی، فینتک، امنیت سایبری مدل کسبوکاری خود را تغییر دهند.
بهعنوان مثال، گروه stc در عربستان تنها در چند سال، با سرمایهگذاری سنگین در زیرمجموعهی خود یعنی Solutions by STC، موفق شد از یک اپراتور سنتی به یک شرکت فناوریمحور چندبعدی بدل شود؛ شرکتی که اکنون خدمات ابری، مراکز داده، امنیت شبکه و راهکارهای دیجیتال سازمانی ارائه میدهد.
همینطور در امارات، شرکت e& (پیشتر Etisalat) مسیر مشابهی را در پیش گرفته و با تغییر نام و برندینگ خود، صراحتا اعلام کرد که هدفش «تبدیل شدن به یک غول فناوری منطقهای» است. Ooredoo قطر و Zain کویت هم همین الگو را دنبال میکنند.
طبق گزارش S&P Global، سهم درآمد غیرمخابراتی این شرکتها در منطقهی GCC اکنون به حدود ۱۶ درصد رسیده و روند رشد آن صعودی است؛ به بیان دیگر، هرچه درآمد از خدمات سنتی کاهش مییابد، درآمد از خدمات فناوری جای آن را میگیرد.
فناوری، اقتصاد و هوشمندسازی ملی؛ نیروی محرک این تحول
حرکت اپراتورهای خاورمیانه بهسمت Techco، تنها یک انتخاب تجاری نیست؛ بلکه پاسخی است به چشماندازهای ملی هوشمندسازی نظیر «Vision 2030» عربستان، که هدف آن تنوعبخشی به اقتصاد و تبدیل شدن به یک اقتصاد دیجیتال تمامعیار است.
به گزارش World Economic Forum، شبکههای ۵G، رایانش ابری و دادههای عظیم در قلب این تغییر قرار دارند. تلکوها در این میان نهتنها زیرساخت این فناوریها را فراهم میکنند، بلکه با ترکیب آنها با هوش مصنوعی و تحلیل داده، بهنوعی ستون فقرات تحول دیجیتال منطقه شدهاند.
در واقع، تلکو دیگر فقط یک لولهی انتقال داده نیست، بلکه تبدیل به پلتفرمی میشود که روی آن خدمات نوآورانه، کسبوکارهای دیجیتال و اقتصاد هوشمند ساخته میشوند.
اپراتورهای ایرانی؛ کند اما رو به جلو
اما در ایران، داستان متفاوت است.
بازار مخابرات کشور در سالهای اخیر رشد آهستهای داشته؛ طبق گزارش Mordor Intelligence، حجم بازار اپراتورهای ایرانی در سال ۲۰۲۵ حدود ۴.۴ میلیارد دلار برآورد شده و رشد سالانهای حدود ۳.۳ درصد پیشبینی میشود؛ نرخی بسیار پایینتر از همسایگان منطقهای خود.
هرچند برنامههایی چون توسعهی فیبر نوری برای ۲۰ میلیون خانوار تا پایان ۲۰۲۵ میتواند تحول زیرساختی مهمی باشد، اما هنوز تحول مدل کسبوکار اپراتورها در سطح Techco بهصورت جدی آغاز نشده است.
مطالعهای منتشرشده در ResearchGate دربارهی چارچوب تحول Techco در اپراتورهای ایران، نشان میدهد مهمترین موانع در این مسیر شامل موارد زیر است:
-
نبود اکوسیستم دیجیتال پویا و زیرساخت ابری گسترده
-
محدودیت در جذب سرمایه و همکاری بینالمللی بهدلیل تحریمها
-
تمرکز بیشازحد بر خدمات مصرفکننده (B2C) و غفلت از بازار شرکتی (B2B)
-
ساختارهای مدیریتی سنتی و مقاومت فرهنگی در برابر تحول دیجیتال
بهعبارت دیگر، اپراتورهای ایرانی هنوز بیشتر «شرکت ارتباطی» هستند تا «شرکت فناوری».
برای مثال همراه اول بهعنوان بزرگترین اپراتور کشور، در یکی دو سال اخیر نشانههایی از تحول بهسمت Techco بروز داده است.
-
سرمایهگذاری در دیجیکالا: خبر خرید بخشی از سهام دیجیکالا توسط همراه اول (از طریق زیرمجموعهی خود، هلدینگ حرکت اول) یکی از شاخصترین نشانههای تغییر رویکرد این اپراتور بود. این اقدام نشان میدهد همراه اول در تلاش است تا در اکوسیستم تجارت الکترونیک و خدمات دیجیتال حضور پررنگتری داشته باشد.
-
فعالیت در حوزهی فیبر نوری و کلود: پروژهی ملی توسعهی فیبر برای ۲۰ میلیون خانوار، با محوریت همراه اول و ایرانسل، نشان میدهد اپراتورها بهدنبال تصاحب لایهی زیرساختی اقتصاد دیجیتال هستند.
-
سرمایهگذاری خطرپذیر در استارتاپها: «حرکت اول»، بازوی سرمایهگذاری همراه اول، در چند سال گذشته دهها استارتاپ در حوزههای فینتک، سلامت دیجیتال و محتوا را جذب کرده است؛ از روبیکا گرفته تا شرکتهای هوش مصنوعی.
با این حال، این تلاشها هنوز در مقیاس محدود است و فاصلهی زیادی با مدلهای موفق منطقهای دارد. ایرانسل نیز با سرمایهگذاری در خدمات کلود و مراکز داده، در مسیر مشابهی قرار گرفته، اما سرعت تحول هنوز پایینتر از استانداردهای جهانی است.
تحول از Telco به Techco دیگر انتخاب نیست، یک ضرورت است و اگر اپراتورهای ایرانی بخواهند در دههی آینده بازیگر اصلی اقتصاد دیجیتال باشند، باید از همین حالا تصمیم بگیرند:
میخواهند همچنان «اپراتور ارتباطی» بمانند، یا به «شرکت فناوری» تبدیل شوند؟
