حسین افشین، معاون علمی رئیسجمهور، در حاشیه نمایشگاه هفته پژوهش با تأکید بر اینکه مهاجرت نخبگان برای کسب تجربه جهانی ذاتاً پدیدهای منفی نیست، هشدار داد: نرخ بازگشت نخبگان به ایران به حدود یک درصد رسیده؛ رقمی که در مقایسه با میانگین جهانی ۷ درصد، نگرانکننده و نشانه ضعف سیاستگذاری در نگاهداشت سرمایه انسانی است.
مسئله مهاجرت نیست، مسئله بازنگشتن است
افشین با تفکیک میان «مهاجرت نخبگان» و «کسب تجربه و بازگشت»، توضیح داد: خروج نخبگان برای تجربهاندوزی علمی و حرفهای در سطح جهانی میتواند یک فرصت باشد، اما زمانی به بحران تبدیل میشود که کشور نتواند بستر مناسب برای بازگشت و فعالیت آنها را فراهم کند. به گفته او، پایین بودن نرخ بازگشت نخبگان نشان میدهد چرخه مهاجرت در ایران همچنان ادامهدار است.
بازار کاری که همسطح دانش نخبگان نیست
معاون علمی رئیسجمهور نبود بازار کار متناسب با سطح تخصص نخبگان را یکی از ریشههای اصلی این وضعیت دانست و تأکید کرد: اگر فناوری، صنعت و ساختارهای اقتصادی کشور همزمان با دانش نخبگان رشد نکنند، امکان جذب آنها وجود نخواهد داشت و خروج سرمایه انسانی بهطور طبیعی ادامه پیدا میکند.
قوانین زائد و سقف حقوق؛ عامل رانش نخبگان
افشین به موانع سیاستی و اجرایی نیز اشاره کرد و گفت: وجود قوانین زائد، سیاستگذاریهای غیررقابتی و تعیین سقف حقوق بدون توجه به شرایط نخبگان، باعث شده بسیاری از آنها جذب کشورهای منطقه شوند. او تأکید کرد سیاستگذاری در این حوزه باید واقعبینانه و مبتنی بر رقابت منطقهای و جهانی باشد.
به گفته افشین، عوامل اجتماعی و سیاسی نقش مهمی در تصمیم نخبگان برای ماندن یا رفتن دارند. نخبگان باید احساس آرامش، رضایت و امنیت اجتماعی داشته باشند؛ موضوعی که به گفته او با اقدامات مقطعی یا شعاری محقق نمیشود و نیازمند برنامهریزی عمیق و بلندمدت در سطح حاکمیت است.
آینده از مدرسه ساخته میشود
معاون علمی رئیسجمهور با بیان اینکه آینده کشور از مدرسه آغاز میشود، بیان کرد: شناسایی استعدادها باید از سنین پایین صورت بگیرد. او تأکید کرد نخبگی محدود به ریاضی و فیزیک نیست و در حوزههایی مانند هنر، ادبیات، علوم انسانی، پزشکی، مهندسی و فرهنگ نیز استعدادهای درخشانی وجود دارد که باید شناسایی و هدایت شوند.
حمایت فقط پول نیست
افشین از طراحی بستههای حمایتی آموزشی و پژوهشی برای نخبگان خبر داد و گفت: طرحهایی مانند احمدیروشن با هدف کاهش فشار از دوش نخبگان اجرا میشود. به گفته او، هرچند این حمایتها ممکن است از نظر عددی بزرگ نباشد، اما پیام روشنی دارد: اینکه حاکمیت به نخبگان توجه دارد. او تأکید کرد حمایت واقعی تنها مالی نیست و مشارکت نخبگان در تصمیمسازی و مدیریت کشور، بخش مهمی از فرآیند نخبهپروری است.
معاون علمی رئیسجمهور با اشاره به ویژگیهای نسلهای زد و آلفا اظهار کرد: سیاستگذاری برای این نسلها نیازمند تصمیمگیریهای سریع و منعطف است. او هشدار داد مقاومت در برابر تغییر، فرصتها را به تهدید تبدیل میکند و مسیر توسعه را میبندد؛ چه در حوزه صنعت و اقتصاد و چه در سیاست و جامعه.
نقش پنهان اما حیاتی شرکتهای دانشبنیان
افشین در بخش دیگری از سخنانش به نقش شرکتهای دانشبنیان در اقتصاد کشور پرداخت و توضیح داد: ارزیابی اثرگذاری این شرکتها صرفاً با آمار صادرات دقیق نیست. به گفته او، در حالی که ارزش صادرات محصولات دانشبنیان حدود ۶۰۰ میلیون دلار است، مجموع سفارشهای صادراتی آنها به ۲.۵ میلیارد دلار میرسد.
او نقش اصلی این شرکتها را کاهش ارزبری کشور دانست و با اشاره به حوزه سلامت گفت: اگر شرکتهای دانشبنیان در تولید دارو و تجهیزات پزشکی فعال نبودند، میزان واردات این بخش به جای ۲.۵ میلیارد دلار، به ۱۷ تا ۱۸ میلیارد دلار میرسید؛ اختلافی که به گفته افشین، نشاندهنده نقش واقعی و اثرگذار دانشبنیانها در اقتصاد ملی است.
از نگاه معاون علمی رئیسجمهور، مهاجرت نخبگان بهخودیخود تهدید نیست؛ تهدید اصلی، ناتوانی کشور در ایجاد بستر بازگشت، بازار کار رقابتی، سیاستگذاری منعطف و حفظ شأن نخبگان است. مسائلی که اگر حل نشوند، چرخه خروج سرمایه انسانی همچنان ادامه خواهد داشت.
