فریلنسری در ایران که سالها با نبود حمایت قانونی، درآمد ناپایدار و وابستگی به پلتفرمها و ابزارهای خارجی دستوپنجه نرم میکرد، حالا با تشدید قطعی و اختلال اینترنت وارد بحرانی کمسابقه شده است؛ بحرانی که نهتنها جریان درآمد این قشر را متوقف کرده، بلکه آینده شغلی و سرمایه انسانی اقتصاد دیجیتال کشور را نیز تهدید میکند.
به گزارش اکوموتیو بهنقل از دنیای اقتصاد، آزادکاری در ایران طی سالهای گذشته همواره با مجموعهای از چالشهای ساختاری مواجه بوده است؛ از نبود چارچوب قانونی مشخص و حمایت صنفی گرفته تا دسترسی محدود به پروژههای بینالمللی و نوسان شدید درآمد. با این حال، اینترنت ناپایدار به پاشنه آشیل اصلی این زیستبوم تبدیل شده است؛ زیرساختی که هر اختلال طولانی در آن، به معنای توقف کامل فعالیت فریلنسرهاست.
آمار رسمی و شفافی از تعداد و درآمد فریلنسرهای ایرانی وجود ندارد، اما براساس اطلاعات یکی از بزرگترین پلتفرمهای فریلنسینگ کشور، بیش از یکمیلیون نفر در این حوزه فعالاند. با احتساب کاربران سایر پلتفرمها و فریلنسرهایی که خارج از سایتها فعالیت میکنند، این عدد بهمراتب بیشتر برآورد میشود. درآمد این گروه نیز به عوامل متعددی مانند مهارت، تجربه، نوع پروژه و بازار هدف وابسته است؛ هرچند تخمینهایی از درآمد ماهانه ۱۵ تا ۲۵ میلیون تومان و حتی تا ۷۰ میلیون تومان برای فریلنسرهای باتجربه مطرح میشود. درآمدهایی که بهدلیل نبود پروژههای پایدار و محدودیت دسترسی به بازارهای جهانی، اغلب ثبات ندارند.
در شرایطی که در بسیاری از کشورها فریلنسرها از قرارداد رسمی، حقوق مشخص و حمایت قانونی برخوردارند، آزادکاری در ایران همچنان به رسمیت شناخته نشده است. این وضعیت، با قطع و محدودیت اینترنت، ابعاد بحرانیتری به خود گرفته؛ چراکه در اقتصاد جهانی فریلنسری، اینترنت باکیفیت و دسترسی آزاد به ابزارهای بینالمللی، پیشفرض فعالیت محسوب میشود.
ضربه همزمان قطع اینترنت به درآمد و اعتماد
این بحران در حالی تشدید شد که فریلنسری بهتازگی و در آذرماه، با دستورالعمل سازمان فناوری اطلاعات ایران و همکاری سازمان نظام صنفی رایانهای، در چارچوب «اقتصاد دیجیتال کشور» وارد مرحلهای رسمی شده بود. اما از ۱۸ دیماه، قطع کامل و سراسری اینترنت، این حوزه را با تهدیدی وجودی مواجه کرد و فریلنسرها را، مشابه سایر کسبوکارهای آنلاین، در وضعیت بقا قرار داد.
براساس اظهارات یکی از فعالان این حوزه، حجم پروژهها در یکی از پلتفرمهای فریلنسینگ در روزهای ابتدایی قطع اینترنت تا ۹۶ درصد کاهش یافته است. حتی پس از بازگشت محدود و پر اختلال اینترنت، سطح فعالیتها تنها به ۲۰ تا ۳۰ درصد میانگین ماه قبل رسیده است. بیشترین آسیب نیز متوجه حوزههایی مانند مدیریت و تولید محتوا برای اینستاگرام، طراحی، سئو و برنامهنویسی بوده و برخی فعالیتها عملاً به صفر نزدیک شدهاند.
قطع دسترسی به GitHub، موتورهای جستوجو و ابزارهای هوش مصنوعی، اختلال پیامک و مشکلات DNS، عملاً زنجیره کاری بسیاری از فریلنسرها را از کار انداخته و ارتباط آنها با کارفرماهای خارجی را نیز مختل کرده است؛ پروژههای ارزی که در بسیاری موارد لغو یا معلق شدهاند.
سقوط ۷۵ درصدی شاخصها و افزایش تنشها
حسین اسماعیلی، مدیرعامل یکی از پلتفرمهای فریلنسری، از کاهش ۷۰ تا ۷۵ درصدی شاخصهای کلیدی این حوزه در ۲۰ روز قطع کامل اینترنت خبر میدهد. بهگفته او، ثبت پروژه و ثبتنام فریلنسرها بیشترین افت را تجربه کردهاند؛ بهطوریکه در این بازه، حدود ۳۰ هزار فریلنسر بالقوه فرصت ورود به بازار کار را از دست دادهاند.
او همچنین تأکید میکند که بسیاری از شاخصها هنوز به وضعیت پیش از بحران بازنگشتهاند و بهطور متوسط در سطحی حدود ۷۰ درصد شرایط عادی قرار دارند. شاخص «محل انجام پروژه» از سمت کارفرما بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته و تعداد کارفرماهای فعال روزانه حتی پس از گذشت بیش از یک ماه، بهسختی از ۳۰ نفر فراتر میرود.
همزمان، اختلافات و داوری پروژهها بیش از ۵۰۰ درصد افزایش یافته است. کارفرماها از تأخیر در تحویل پروژهها شکایت دارند و فریلنسرها نیز شرایط اینترنتی را مانع ایفای تعهدات خود میدانند؛ وضعیتی که به افزایش شکایتها و حتی مراجعات قضایی منجر شده است.
ریزش نیروها و شتاب مهاجرت
کاهش پروژهها بهطور مستقیم به بیکاری فریلنسرها منجر شده؛ بهویژه در مناطق کمبرخوردار که بهگفته اسماعیلی، حدود ۳۷ تا ۳۸ درصد فریلنسرهای پلتفرم از آنها میآیند و فریلنسینگ تنها منبع درآمدشان محسوب میشود.
در کنار بیکاری، مهاجرت فریلنسرهای حرفهای نیز شدت گرفته است. اسماعیلی از مهاجرت گروهی دهها فریلنسر متخصص به ترکیه خبر میدهد؛ افرادی که عملاً تصمیم به خروج دائمی از این بازار گرفتهاند. بهگفته او، این تنها نمونهای کوچک از روندی بزرگتر است؛ روندی که طی آن، سرمایه انسانی تربیتشده در طول ۱۵ سال، بهسرعت در حال از دست رفتن است.
بحران اقتصادی، روانی و اجتماعی
روایتهای فریلنسرها در شبکههای اجتماعی و بخش نظرات رسانهها، تصویر روشنی از ناامیدی، بیکاری و گسست اجتماعی ترسیم میکند. بسیاری از آنها از قطع کامل درآمد، لغو قراردادها و آسیب به اعتبار حرفهای خود در همکاریهای بینالمللی میگویند. برای برخی، اینترنت نهتنها ابزار کار، بلکه زیرساخت آموزش، رشد فردی و حتی تحصیل بوده است؛ زیرساختی که با قطع آن، فشار روانی، اضطراب و فرسودگی ذهنی شدت گرفته است.
قطع و اختلال اینترنت، فریلنسری ایران را از یک حوزه آسیبپذیر به یک بحران تمامعیار رسانده است؛ بحرانی که پیامدهای آن فراتر از زیانهای مالی کوتاهمدت بوده و میتواند به موجی تازه از بیکاری، مهاجرت و تضعیف اقتصاد دیجیتال کشور منجر شود. اگر ثبات اینترنت و چارچوبهای حمایتی بهعنوان اولویت سیاستگذاری جدی گرفته نشود، آزادکاری در ایران ممکن است بخش مهمی از نیروهای متخصص خود را برای همیشه از دست بدهد.
