در دوره محدودیت اینترنت بینالملل، شبکه ملی اطلاعات از یک پروژه اسنادی و بلندمدت به یک تجربه روزمره برای میلیونها کاربر تبدیل شد. پرسش اصلی دیگر صرفاً فنی نبود؛ کاربران میخواستند بدانند آیا در غیاب سرویسهای خارجی، خدمات حیاتی مانند پرداخت، حملونقل، آموزش و ارتباطات پایدار میماند یا خیر. این وضعیت، تمایز میان «ظرفیتهای طراحیشده» و «نحوه اجرای تصمیمها در بحران» را به مسئلهای کلیدی تبدیل کرد.
محمدمهدی حبیبی، فعال حوزه فضای مجازی، در گفتوگو با خبرگزاری مهر تأکید کرد که برای قضاوت منصفانه باید میان ضعف در طراحی شبکه و ضعف در مدیریت اجرایی تفکیک قائل شد. بهگفته او، بخشی از مشکلات اخیر نه ناشی از فقدان زیرساخت، بلکه حاصل بهرهبرداری ناقص از ظرفیتهای موجود بوده است؛ از جمله قطع گسترده دسترسی حتی به برخی پیامرسانهای بومی یا شیوه حضوری و صفمحور برای تخصیص اینترنت به کسبوکارهای نیازمند، که با منطق مدیریت هوشمند همخوانی نداشت.
موتور جستوجو و زیرساخت توسعه؛ گلوگاههای مغفول
این کارشناس یکی از خلأهای مهم را نبود موتور جستوجوی ملی کارآمد دانست؛ حلقهای که باید اتصال کاربر به خدمات داخلی را تسهیل کند. به گفته او، در نبود این زیرساخت پایه، حتی فعال بودن بسیاری از سرویسهای بومی نیز برای کاربران «قابل مشاهده» نبود. او همچنین تأمین پایدار مخازن نرمافزاری و ابزارهای موردنیاز توسعهدهندگان را از دیگر ضعفهای جدی برشمرد؛ حوزهای که در زمان محدودسازی ابزارهای دورزدن تحریم، فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان داخلی وارد کرد.
حبیبی تأکید کرد دسترسی مدیریتشده و قانونی به برخی سرویسهای خارجی تحریمی، بهویژه با رشد ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، به یک ضرورت تبدیل شده است. به اعتقاد او، بخش قابلتوجهی از تقاضا برای استفاده از ابزارهای عبور از محدودیتها، نه برای نقض مقررات داخلی بلکه برای دسترسی به خدمات علمی و تجاری تحریمی شکل گرفته و پیشبینی نکردن سازوکار رسمی برای این نیاز، هزینههای اکوسیستم را افزایش داده است.
نقاط قوتی که دیده نشدند
در کنار نقدها، حبیبی به بلوغ نسبی برخی خدمات داخلی نیز اشاره کرد. او گفت تنوع سکوهای بومی در حوزههای پرداخت، بانکداری، تجارت الکترونیکی، حملونقل و گردشگری نشان میدهد زیستبوم خدمات داخلی نسبت به سالهای گذشته پیشرفت معناداری داشته است. همچنین پیامرسانهای بومی امروز از منظر ظرفیت عملیاتی و پایداری، قابل مقایسه با وضعیت سال ۱۳۹۷ نیستند و میلیونها کاربر فعال روزانه دارند.
به گفته این فعال حوزه فناوری، برآوردها از پیشرفت حدود ۶۰ درصدی شبکه ملی اطلاعات حکایت دارد؛ عددی که از نظر کارشناسی نیز دور از واقعیت نیست. با این حال، او تأکید کرد تکمیل حلقههای راهبردی مانند موتور جستوجو، زیرساختهای پشتیبان توسعهدهندگان و سازوکارهای دسترسی اضطراری، شرط لازم برای تبدیل این شبکه به پایهای برای تابآوری دیجیتال است. در غیر این صورت، هر بحران جدید میتواند دوباره شکاف میان «ظرفیت موجود» و «تجربه کاربر» را عیان کند.
