بازار رمزارز بیش از هر بازار مالی دیگری به «اتصال دائمی» وابسته است؛ بازاری که قیمتها در آن ظرف چند ثانیه تغییر میکنند و تصمیمهای معاملهگران گاهی در کسری از دقیقه سود و زیان سنگینی رقم میزند. حالا در شرایطی که اینترنت ایران با اختلال و محدودیتهای گسترده مواجه شده، بخشی از اکوسیستم کریپتوی کشور هم وارد وضعیت تازهای شده است؛ وضعیتی که از دشوار شدن دسترسی به صرافیهای خارجی شروع میشود و تا افت نقدینگی، اختلال در بازارسازی و تغییر رفتار معاملهگران ادامه پیدا میکند.
برای بررسی فنی این موضوع، با عرفان علیمحمدی گفتوگو کردهایم؛ لید سابق دادههای مالی صرافی والکس، محقق سابق دانشگاه KTH سوئد و رتبهی ۵۶ المپیاد جهانی برنامهنویسی دانشجویی ICPC 2017.
او در ابتدای صحبتهایش تأکید میکند که تحلیلهایش صرفاً از منظر فنی و بهعنوان یک برنامهنویس حوزهی مالی بدون هرگونه سوگیری مطرح میشوند.
به گفتهی علیمحمدی، کاربران ایرانی بازار رمزارز را در این شرایط میتوان به دو گروه تقسیم کرد؛ کاربرانی که با صرافیهای خارجی کار میکنند و گروهی که فعالیتشان محدود به پلتفرمهای داخلی است.
بیشترین فشار محدودیتهای اینترنتی، متوجه گروه اول بوده است: «معاملهگرهایی که با صرافیهای خارجی کار میکنند، بیش از همه دچار مشکل شدهاند؛ چون دسترسی لحظهای برای تغییر سریع موقعیتهای معاملاتی را از دست دادهاند و حالا مجبورند مدیریت ریسک دقیقتری داشته باشند.»
در بازاری که نوسان شدید بخشی از ماهیت آن است، از دست رفتن دسترسی پایدار میتواند استراتژی بسیاری از تریدرها را عملاً مختل کند؛ مخصوصاً کسانی که معاملات کوتاهمدت و پرتعداد انجام میدهند.
وقتی قیمتها از بازار جهانی فاصله میگیرد
هرچند صرافیهای داخلی همچنان در دسترس کاربران هستند، اما محدودیت اینترنت اثر غیرمستقیم مهمی روی کیفیت معاملات گذاشته است؛ کاهش هماهنگی قیمتها با بازار جهانی.
علیمحمدی توضیح میدهد که بخشی از عملکرد صرافیهای رمزارزی به بازارسازها (Market Maker) وابسته است؛ بازیگرانی که با ایجاد سفارشهای خرید و فروش، نقدینگی بازار را حفظ و اختلاف قیمتها را کنترل میکنند: «وقتی دسترسی به اینترنت بینالمللی محدود میشود، فعالیت بازارسازها هم کاهش پیدا میکند و در نتیجه ممکن است اختلاف قیمت خرید و فروش بیشتر شود یا قیمت داخلی از بازار جهانی فاصله بگیرد.»
او معتقد است در چنین شرایطی که نقدینگی بازار داخلی کمتر است حتی ممکن است معاملات بزرگ بتوانند بازار داخلی را جابهجا کنند: «از نظر تئوری ممکن است یک کاربر عادی با یک معاملهی بزرگ بتواند قیمت یک رمزارز را در یک صرافی ایرانی تغییر بدهد؛ اتفاقی که در شرایط عادی سختتر رخ میدهد.»
معاملهگران محتاطتر شدهاند؟
اگرچه دادهی دقیقی از رفتار کاربران ایرانی منتشر نشده، اما علیمحمدی میگوید نشانهها از افزایش احتیاط در میان معاملهگران حکایت دارد: «در شرایط تنشزا معمولاً دو گروه شکل میگیرند؛ گروهی که برای کسب سود بیشتر، ریسک بالاتری میپذیرند و گروهی که ترجیح میدهند صرفاً ارزش سرمایهی خود را حفظ کنند و محافظهکارانهتر عمل میکنند. حدس من این است که فعلاً تعداد کاربران محتاطتر بیشتر شده است.»
به گفتهی او، احتمال دارد بسیاری از کاربران حجم سرمایهی هر معامله را کاهش داده باشند تا از زیانهای سنگین احتمالی جلوگیری کنند.
او همچنین به تغییر احتمالی ترکیب داراییهای کاربران اشاره میکند؛ جایی که برخی سرمایهگذاران ممکن است در چنین شرایطی به سمت رمزارزهای با پشتوانهی داراییهای واقعی بروند؛ توکنهایی که قیمتشان به داراییهایی مانند دلار، طلا یا نفت متصل است. نمونهی شناختهشدهی این دسته، استیبلکوینهایی مانند تتر است که ارزش آن تقریباً معادل دلار نگه داشته میشود.
محدودیتهای اینترنتی فقط سرعت دسترسی را کاهش ندادهاند؛ بلکه ماهیت بخشی از معاملات را هم تغییر دادهاند.
علیمحمدی بیان میکند: «کسی که قبلاً در طول روز چندین بار وارد معامله میشد و خارج میشد، حالا ناچار است تعداد معاملات کمتری انجام دهد اما تصمیمهای سنجیدهتری بگیرد.»
این تغییر میتواند به کاهش معاملات هیجانی و کوتاهمدت منجر شود، اما در مقابل انعطافپذیری معاملهگران را هم پایین آورده است.
بزرگترین اشتباه: نگهداری دارایی داخل صرافی
در بخش امنیت، این برنامهنویس تأکید میکند که بسیاری از خطرات فعلی، لزوما محدود به شرایط امروز نیستند و اصول پایهی امنیت در بازار کریپتو همچنان پابرجاست: «هیچوقت نباید رمزارز را برای نگهداری بلندمدت داخل صرافی ذخیره کرد؛ چه صرافی ایرانی و چه خارجی.»
او به فروپاشی FTX و هک تاریخی Mt. Gox اشاره میکند؛ دو اتفاقی که میلیاردها دلار از سرمایهی کاربران را از بین بردند: «صرافی محل معامله است، نه محل نگهداری سرمایه. محل امن نگهداری رمزارز، کیف پول شخصی است.»
به گفتهی او، کاربران باید اطلاعات کیف پول خود را بهصورت آفلاین و فیزیکی نگهداری کنند تا ریسک سرقت یا از دست رفتن دارایی کاهش پیدا کند.
یکی از نکات مهمی که این پژوهشگر به آن اشاره میکند، ریسک تحریم در استیبلکوینهای متمرکز است: «USDT و USDC هر دو توسط شرکتهای آمریکایی مدیریت میشوند و از نظر فنی امکان فریز کردن کیف پول کاربران را دارند.»
او میگوید برای کاربرانی که نگران مسدود شدن دارایی هستند، استیبلکوین DAI به دلیل ساختار غیرمتمرکزتر میتواند گزینهی کمریسکتری باشد.
البته یادآوری میکند که رمزارزهایی مثل بیتکوین و اتریوم اساساً قابل فریز شدن نیستند، هرچند نوسان قیمتی بالاتری دارند.
صرافیهای ایرانی درگیر چه چالشهایی شدهاند؟
به گفتهی علیمحمدی، صرافیهای رمزارزی ایرانی در شرایط فعلی با چند چالش مهم روبهرو هستند:
– حفظ نقدینگی بازار
– عملکرد بازارسازها
– امنیت زیرساختها
– مدیریت کیف پولهای گرم و سرد
– کاهش ریسکهای ناشی از تحریم
او تأکید میکند که هستهی معاملاتی صرافیها همچنان به کار خود ادامه میدهد: «موتور تطبیق سفارشها معمولاً بدون مشکل کار میکند و چالش اصلی بیشتر در نقدینگی و بازارسازی است.»
در عین حال، فشار روی تیمهای فنی و امنیتی صرافیها افزایش پیدا کرده است؛ مخصوصاً در شرایطی که احتمال حملات سایبری و رفتارهای غیرقابل پیشبینی بیشتر میشود.
آیندهی کریپتو در ایران؛ رشد یا فرسایش؟
بازار رمزارز ایران حالا در نقطهای قرار گرفته که همزمان تحت تأثیر تورم داخلی، قیمت جهانی رمزارزها، نرخ ارز و محدودیتهای زیرساختی است.
علیمحمدی میگوید: «در بسیاری از کشورها بین تورم بالا و استقبال مردم از رمزارز همبستگی وجود دارد، اما در دورههای پرتنش ممکن است کاربران ترجیح دهند ریسک کمتری بپذیرند.»
او معتقد است اکوسیستم رمزارزی ایران همچنان بزرگ و فعال است، اما نشانههایی از فشار اقتصادی در شرکتهای این حوزه دیده میشود؛ از جمله تعدیل نیرو در برخی کسبوکارهای نرمافزاری و مالی: «فعلاً چیزی که از بیرون دیده میشود، تضعیف کوتاهمدت است. دربارهی آیندهی بلندمدت نمیتوان با قطعیت اظهار نظر کرد.»
