نشست هماندیشی پارکهای علم و فناوری سراسر کشور با حضور معاون علمی رئیسجمهور، اینبار فقط یک جلسه مدیریتی معمولی نبود؛ بلکه نشانهای از تغییر ریل در سیاستگذاری زیستبوم نوآوری کشور به شمار میرفت. معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری در این نشست، مسیر تازهای را برای حرکت پارکهای علم و فناوری به سوی نسل پنجم ترسیم کرد؛ مسیری که در آن، پارکها قرار نیست صرفاً محل استقرار شرکتها باشند، بلکه باید به بازیگرانی فعال در هدایت سرمایه و طراحی سازوکارهای نوین تأمین مالی تبدیل شوند.
پارکهای علم و فناوری دیگر فقط محل استقرار نیستند
حامد رفیعی، رئیس مرکز تأمین مالی و توسعه سرمایهگذاری معاونت علمی، در این نشست با تأکید بر ضرورت بازتعریف مأموریت پارکها گفت راهبرد اصلی معاونت علمی، عبور از توسعه زیرساختهای فیزیکی و حرکت به سمت اهرمسازی و راهبری سرمایه است؛ تغییری که به گفته او میتواند نقطه آغاز تحول جدی در نظام تأمین مالی شرکتهای دانشبنیان باشد. به اعتقاد رفیعی، اگرچه فضای استقرار همچنان یکی از نیازهای شرکتهاست، اما نیاز اصلی برای رشد، دسترسی به سرمایه و ابزارهای مالی کارآمد است؛ بنابراین مأموریت پارکهای علم و فناوری نیز باید متناسب با تحولات اقتصاد دانشبنیان، از نو طراحی شود.
او با اشاره به تفاوت نسلهای مختلف پارکها توضیح داد که در الگوی سنتی، تمرکز اصلی بر ساخت فضا، واگذاری زیرساخت، ارائه خدمات عمومی و ارزیابی کمی شرکتها بود؛ اما در رویکرد جدید، پارکها باید به سمت تجهیز و اهرمسازی سرمایه، مدیریت سبدهای مالی و اتصال شرکتها به شبکه پولی و بازار سرمایه حرکت کنند. در این مدل، شاخص موفقیت دیگر صرفاً تعداد شرکتهای مستقر یا میزان فضای واگذار شده نیست، بلکه میزان جذب سرمایه، توان ارزشآفرینی و کیفیت رشد شرکتها اهمیت پیدا میکند. رفیعی در همین چارچوب از مفهوم «پارکهای سرمایهساز» بهعنوان نسل تازه پارکهای علم و فناوری نام برد؛ مدلی که در آن، پارک نقش معمار و هدایتگر سرمایه را بر عهده میگیرد و تلاش میکند از ظرفیتهای مغفولمانده، بهویژه داراییهای نامشهود شرکتها، برای خلق ارزش مالی استفاده کند.
مدل تازه تأمین مالی؛ از حساب سرمایهساز تا اوراق توسعه فناوری
یکی از مهمترین محورهای مطرحشده در این نشست، سازوکار «حساب سرمایهساز» بود؛ ابزاری که قرار است بهعنوان یکی از پایههای اصلی مدل جدید تأمین مالی در پارکها عمل کند. به گفته رفیعی، شرکتهای مستقر در پارکها در نتیجه خدماتی که دریافت میکنند، ارزش افزودهای خلق میکنند و بخشی از این ارزش افزوده میتواند وارد حساب سرمایهساز پارک شود. این منابع قرار نیست فقط در یک حساب تجمیع شوند، بلکه قرار است به پشتوانهای برای اهرمسازی مالی تبدیل شوند تا ظرفیت تأمین مالی شرکتها چند برابر شود. او در توضیح مدل عملیاتی مدنظر معاونت علمی، از یک الگوی سهضلعی شامل پارکها، صندوقهای نوآوری و شکوفایی یا پژوهش و فناوری، و شبکه بانکی نام برد؛ الگویی که به گفته او میتواند با همافزایی این سه ضلع، منابع اولیه شرکتها را به تسهیلات و خدمات مالی بسیار بزرگتری تبدیل کند.
رفیعی تأکید کرد که در این الگوی جدید، هیچ بازیگری بهتنهایی متولی رشد نیست و توسعه شرکتها در نتیجه یک همکاری ساختاری میان پارک، صندوق، بانک و خود شرکتها شکل میگیرد. او چهار پیامد کلیدی این تحول را مشارکت واقعی ذینفعان، تبدیل حمایتهای بلاعوض به سرمایهگذاری، کاهش وابستگی به منابع عمومی و شکلگیری یک نظام تأمین مالی مقیاسپذیر دانست. از نگاه او، پارک سرمایهساز باید بتواند مانند یک مدیر پورتفوی مالی عمل کند و برای هر شرکت فناور، بر اساس مرحله رشد، بلوغ فناوری، ظرفیت بازار و توان جذب سرمایه، مسیر اختصاصی تأمین مالی طراحی کند. در کنار این موضوع، پیشنهاد ایجاد «پنجره واحد تأمین مالی و سرمایهگذاری» در پارکها نیز مطرح شد تا با تکیه بر دادههای شفاف و سامانههای مدیریت اطلاعات، امکان رصد دقیق مسیر رشد مالی شرکتها فراهم شود.
در ادامه این نشست، رفیعی از «اوراق توسعه فناوری» نیز بهعنوان یکی دیگر از ابزارهای طراحیشده برای ورود شرکتها به بازار سرمایه نام برد؛ ابزاری که علاوه بر شرکتهای بزرگ مستقر در پارکها، برای شرکتهایی که لزوماً دانشبنیان نیستند اما از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان در پروژههای خود استفاده میکنند نیز قابل بهرهبرداری خواهد بود. او همچنین از رونمایی قریبالوقوع سند «فرانچایز صنعت دانشبنیان» خبر داد و گفت معاونت علمی با همکاری انجمن فرانچایز ایران، سه مدل شامل مقیاسپذیر کردن شرکتها، شبکهسازی میان پارکها و توسعه «فرانچایز فناوری» را دنبال میکند؛ مدلی که هدف آن تکثیر تجربههای موفق فناورانه در مناطق مختلف کشور و بازگرداندن بخشی از منافع این توسعه به چرخه سرمایهگذاری پارکها است.
در نهایت، آنچه در این نشست بیش از هر چیز برجسته شد، تلاش معاونت علمی برای عبور از نگاه سنتی به پارکهای علم و فناوری و تبدیل آنها به بازیگرانی فعال در معماری مالی اقتصاد دانشبنیان بود؛ تغییری که اگر از سطح سند و سیاستگذاری عبور کند و به اجرا برسد، میتواند نقش پارکها را از مدیران فضا به موتورهای خلق سرمایه و رشد فناوری ارتقا دهد.
