گزارش تجارت الکترونیک سال ۱۴۰۳ روز سهشنبه ۳ شهریور ۱۴۰۵ منتشر شد؛ گزارشی که برای نخستینبار تلاش کرده تصویری از اندازه بازار خردهفروشی آنلاین، تجارت اجتماعی و ترکیب این بازار در ایران ارائه دهد. براساس این گزارش، ارزش کل بازار خردهفروشی در ۱۴ گروه کالایی در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۶۶۳ همت برآورد شده و با احتساب سایر بخشهای مصرفکننده، مخرج کل بازار به حدود ۱۸۰۰ همت میرسد.
فرشاد فاطمی، مشاور انجمن در تهیه این گزارش، با اشاره به دشواری برآورد اندازه بازار گفت: هدف این بوده که معیاری نسبتاً منصفانه و بیطرفانه برای سنجش اندازه کسبوکارها و مقایسه بخشهای مختلف تجارت الکترونیکی ایجاد شود. او توضیح داد: در این بررسی، خردهفروشی به فروش کالا و خدمات به مصرفکننده نهایی برای مصارف شخصی اطلاق شده و دادههای مربوط به ۱۴ گروه کالایی از جمله مد و پوشاک، موبایل و لوازم حیوانات خانگی بررسی شده است.
فاطمی بیان کرد: برای محاسبه اندازه بازار، بخشی از دادهها از طرح هزینه و درآمد خانوار مرکز آمار و برای برخی گروهها از منابع دیگری مانند دادههای مرتبط با رجیستری موبایل و اطلاعات بازار طلا استفاده شده است. در بخش طلا نیز تنها طلای مصرفی در محاسبات لحاظ شده و طلای سرمایهگذاری از این برآورد کنار گذاشته شده است.
سهم خردهفروشی آنلاین در پنج سال بیش از دو برابر شد
بررسی دادههای ۹ پلتفرم مشارکتکننده در گزارش نشان میدهد سهم خردهفروشی آنلاین از کل بازار خردهفروشی از حدود ۱.۷ درصد در سالهای ابتدایی دوره بررسی به ۴.۸ درصد در سال ۱۴۰۳ رسیده است. به گفته فاطمی، این رقم بهصورت حقیقی و با درنظرگرفتن اثر تورم محاسبه شده است.
دادههای گزارش نشان میدهد همهگیری کرونا در سال ۱۳۹۹ موجب تغییر قابلتوجه رفتار خرید و رشد تجارت آنلاین شد، هرچند در سال ۱۴۰۱ این روند با افت مواجه شد. پس از آن، بازار دوباره مسیر رشد را در پیش گرفت. فاطمی معتقد است رقابت اصلی در سالهای آینده لزوماً بر سر گرفتن سهم از رقبای فعلی نخواهد بود، بلکه کسبوکارها باید بهدنبال بزرگتر کردن بازار و ارائه کالا و خدمات جدید برای جذب مشتریان تازه باشند.
در مقایسه جهانی نیز ایران با سهم حدود ۴.۸ درصدی خردهفروشی آنلاین، فاصله قابلتوجهی با بازارهای پیشرو دارد؛ برای نمونه سهم تجارت آنلاین در چین حدود ۳۸ درصد عنوان شد.
گزارش همچنین نشان میدهد فروش آنلاین در استانها توزیع یکسانی ندارد. تهران بیشترین سهم را در خریدهای آنلاین به خود اختصاص داده و پس از آن استانهای پرجمعیت قرار دارند. در تهران حدود ۵ درصد از هزینه خانوارها در پلتفرمهای آنلاین انجام میشود، درحالیکه این سهم در استانهایی مانند چهارمحالوبختیاری به حدود ۱.۵ درصد میرسد.
در بخشهای مختلف کالا نیز الگوهای متفاوتی دیده میشود. برای مثال، بازار موبایل در دوران کرونا جهش قابلتوجهی را تجربه کرده و همزمان رویدادهایی مانند شب یلدا و بلکفرایدی نیز در برخی گروههای کالایی باعث افزایش فروش آنلاین شدهاند.
۱۳۰ هزار فروشگاه اینستاگرامی و ۸۸ همت فروش در سال ۱۴۰۳
محمدمهدی جعفریان، مدیرعامل بانا، نیز در بخش تجارت اجتماعی گزارش به بررسی بازار فروش در اینستاگرام پرداخت؛ بازاری که بهدلیل نبود اتصال مستقیم و جامع میان فروشگاههای اینستاگرامی و درگاههای پرداخت، اندازهگیری آن دشوارتر از پلتفرمهای رسمی تجارت الکترونیکی است.
براساس این گزارش، حدود ۱۳۰ هزار فروشگاه فعال اینستاگرامی در سال ۱۴۰۳ شناسایی شده است. تیم پژوهش پس از شناسایی این فروشگاهها، با نمونهگیری، پیمایش و مدلسازی تلاش کرده ارزش فروش آنها را برآورد کند. نتیجه این بررسی، فروش حدود ۸۸.۷ همت برای فروشگاههای اینستاگرامی در سال ۱۴۰۳ بوده است.
جعفریان گفت: فروش اینستاگرامیها در سالهای مختلف روندی متفاوت داشته، اما در سال ۱۴۰۳ به سطحی رسیده که از نظر اندازه به فروش پلتفرمهای تجارت الکترونیکی نزدیک شده و در برخی مقاطع حتی از آن عبور کرده است. به گفته او، حدود یک درصد از بزرگترین فروشگاههای اینستاگرامی نزدیک به ۱۴ درصد کل فروش این بازار را در اختیار دارند که نشاندهنده تمرکز بالای فروش در میان تعداد محدودی از فروشگاهها است.
از نظر جغرافیایی نیز حدود ۳۱ درصد فروشگاههای اینستاگرامی در تهران متمرکز هستند. ترکیب کالاهای فروختهشده در اینستاگرام نیز با پلتفرمهای رسمی تفاوت دارد؛ کالاهایی که نیاز کمتری به اعتماد، مقایسه یا اطمینان از اصالت دارند، حضور پررنگتری در اینستاگرام دارند، درحالیکه گروههایی مانند موبایل که خرید آنها به اعتماد و اطمینان بیشتری نیاز دارد، سهم بیشتری در پلتفرمهای رسمی دارند.
این گزارش در مجموع نشان میدهد تجارت الکترونیکی ایران با وجود عبور سهم خردهفروشی آنلاین از مرز ۴.۸ درصد، همچنان فاصله زیادی با بازارهای پیشرو جهان دارد و در کنار رشد پلتفرمهای رسمی، تجارت اجتماعی نیز به بازاری چنددههمتی تبدیل شده است.
