در شرایطی که دسترسی به اینترنت آزاد به چالشی روزمره برای شهروندان ایرانی تبدیل شده است، جدیدترین گزارش داده‌محور پلتفرم سوشال‌لیسنینگ «دیتاک» از واقعیتی تکان‌دهنده پرده برمی‌دارد: گردش مالی بازار فیلترشکن در ایران به رقم نجومی ۱۰۵ هزار میلیارد تومان رسیده است؛ رقمی معادل کل بودجه مورد نیاز برای تکمیل آزادراه تهران-شمال که مستقیماً از جیب کاربران و سبد معیشت خانوار کسر می‌شود.
دیتاک با پایش مستمر بیش از ۱۲۵ هزار نمونه محتوا در کانال‌های تلگرامی فروش فیلترشکن و انطباق آن با داده‌های نظرسنجی ایسپا، رفتار کاربران ایرانی در بازه ۱۵ ماهه اخیر (منتهی به تابستان ۱۴۰۵) را زیر ذره‌بین قرار داده است. یافته‌های این گزارش نشان می‌دهد فیلترشکن رسماً به یکی از اقلام ضروری و پایدار در سبد مصرفی خانوار ایرانی بدل شده است.
یکی از معنادارترین شاخص‌های گزارش دیتاک، سبقت گرفتن دغدغه فیلترشکن از نرخ ارز است. در طول ۱۵ ماه گذشته، محتوای مرتبط با فیلترشکن و VPN در پیام‌رسان تلگرام بیش از ۳۰ میلیارد بار دیده شده است.
تحلیل دیتاک نشان می‌دهد حجم جست‌وجوی کاربران برای خرید و دریافت فیلترشکن از پیگیری اخبار و نرخ دلار هم پیشی گرفته است؛ شاخصی آشکار از تغییر اولویت‌های زیست روزمره که بقای دیجیتال را هم‌ردیف با بقای اقتصادی قرار داده است.
۷۵ درصد جمعیت پای وی‌پی‌ان؛ یک‌سوم کاربران مشتری دائم بازار سیاه
یافته‌های این پایش آماری نشان می‌دهد:
- ضریب نفوذ ۷۵ درصدی: از هر ۴ ایرانی، ۳ نفر (معادل سه‌چهارم جمعیت کشور) برای دست سه‌ماهه قطعی اینترنت (اسفند ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵) بستر یک انفجار قیمتی بی‌سابقه در تاریخ بازار فاوا بوده است:
| بازه زمانی | میانه قیمت هر گیگ VPN | بهای بسته ۳۰ گیگابایتی | وضعیت دسترسی |
|---|---|---|---|
| فروردین ۱۴۰۴ | ۱,۷۰۰ تومان | ۵۰,۰۰۰ تومان | دسترسی عادی همراه با فیلترینگ سنتی |
| خرداد ۱۴۰۴ (دوران جنگ) | ۲,۷۰۰ تومان | ۸۱,۰۰۰ تومان | اختلالات مقطعی و افزایش محدودیت‌ها |
| دی ۱۴۰۴ | ۳,۴۰۰ تومان | ۱۰۲,۰۰۰ تومان | قطعی دوم و انسداد شدید سرورها |
| اسفند ۱۴۰۴ تا خرداد ۱۴۰۵ | ۳۹۰,۰۰۰ تومان | ۱۱,۷۰۰,۰۰۰ تومان | اوج خاموشی شبکه و انسداد حداکثری پروتکل‌ها |
| مرداد ۱۴۰۵ (اکنون) | ۸,۰۰۰ تومان | ۲۴۰,۰۰۰ تومان | اتصال مجدد شبکه همراه با گرانی ۵ برابری پایدار |
در نقطه اوج انسداد شبکه، بهای یک بسته ۳۰ گیگابایتی فیلترشکن با جهشی ۲۳۴ برابری به ۱۱ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان رسید؛ رقمی که معادل بیش از ۲۰ روز دستمزد یک کارگر حداقل‌بگیر بود. اگرچه با برقراری مجدد شبکه قیمت‌ها تعدیل شده، اما با تثبیت روی نرخ ۸ هزار تومان به ازای هر گیگابایت، هزینه فعلی کاربران همچنان حدود ۵ برابر گران‌تر از بهار ۱۴۰۴ است.
