بیستمین دوره مسابقات ربوکاپ آزاد ایران از ۲۵ تا ۲۷ شهریورماه در مصلای تهران برگزار می‌شود. در این رویداد بیش از ۴۰۰ تیم و حدود دو هزار شرکت‌کننده از نقاط مختلف کشور حضور دارند. ۳۵۰ تیم در بخش دانش‌آموزی و ۵۰ تیم در بخش بزرگسالان نیز در ۳۰ لیگ با یکدیگر رقابت می‌کنند. حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، در نخستین روز مسابقات از این رویداد بازدید کرد و ربوکاپ را بستری برای پرورش خلاقیت و آماده‌سازی دانش‌آموزان و دانشجویان برای مواجهه با مسائل واقعی کشور دانست.
افشین در توضیح کارکرد آموزشی چنین رقابت‌هایی، به مفهوم «نسل چهارم آموزش» اشاره کرد. الگویی که در آن، انتقال دانش به‌تنهایی کافی نیست و فراگیر باید بتواند آموخته‌های خود را ابتدا به مهارت، سپس به راه‌حلی برای یک مسئله و در نهایت به ارزش اقتصادی یا اجتماعی تبدیل کند. او طرح یک دانش‌آموز برای طراحی سیستم خودکار نانوایی را نمونه‌ای از این فرایند معرفی کرد. از نگاه معاون علمی رئیس‌جمهور، اهمیت ربوکاپ صرفاً در ساخت ربات یا کسب رتبه خلاصه نمی‌شود، بلکه ارزش اصلی آن زمانی آشکار می‌شود که پروژه‌ها از سطح مسابقه عبور کنند و به محصول، خدمت یا راهکاری قابل استفاده تبدیل شوند.
این نگاه برای اکوسیستم استارتاپی نیز اهمیت دارد. زیرا یکی از چالش‌های همیشگی رویدادهای علمی و فناوری در ایران، قطع ارتباط با تیم‌ها پس از پایان رقابت‌هاست. افشین با تأیید این مسئله گفت معاونت علمی در دوره جدید حضور جدی‌تری در ربوکاپ دارد و قصد دارد استعدادهای برتر را شناسایی و از آنها حمایت کند. به گفته او، قرار است سازوکاری برای حفظ ارتباط با تیم‌ها و هدایت آنها به سمت حل مسائل واقعی ایجاد شود. با این حال، جزئیات این سازوکار، از جمله شیوه تأمین مالی، معیار انتخاب تیم‌ها، زمان‌بندی حمایت و نحوه اتصال آنها به صنعت، هنوز اعلام نشده است.
بخش دیگری از سخنان افشین به سیاست‌گذاری هوش مصنوعی اختصاص داشت. او با اشاره به الزامی بودن اجرای قوانین مصوب مجلس تأکید کرد که توسعه هوش مصنوعی را نمی‌توان فقط به تصویب قانون یا راه‌اندازی یک سازمان جدید تقلیل داد. به باور او، زیرساخت پردازشی و داده‌ای، تربیت و حفظ نیروی انسانی و توسعه دیپلماسی علمی و بین‌المللی سه محور اصلی پیشرفت در این حوزه‌اند. افشین همچنین نسبت به افزایش بروکراسی هشدار داد و گفت هوش مصنوعی ماهیتی شبکه‌ای دارد. بنابراین ساختار متولی آن، در صورت تشکیل، باید چابک باشد و بیش از تصدی‌گری، بر سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری تمرکز کند.
معاون علمی رئیس‌جمهور تشکیل یک سازمان مستقل برای هوش مصنوعی را لزوماً در تعارض با فعالیت ستادهای تخصصی معاونت علمی ندانست. او توضیح داد که ستادهای توسعه فناوری در کنار دستگاه‌های اجرایی، وظیفه رصد و پیگیری روندهای فناورانه را بر عهده دارند. با این حال، تعدد نهادهای تصمیم‌گیر در سال‌های گذشته یکی از موانع فعالیت شرکت‌های فناوری بوده است. ازاین‌رو، تعیین دقیق مرز مسئولیت سازمان احتمالی هوش مصنوعی، معاونت علمی، وزارت ارتباطات و سایر دستگاه‌ها برای جلوگیری از موازی‌کاری اهمیت دارد. افشین نیز تأکید کرد که ساختار جدید نباید به ایجاد لایه‌ای دیگر از فرایندهای اداری منجر شود.
او رباتیک و هوش مصنوعی را حوزه‌هایی دانست که آموزش آنها باید از مدرسه آغاز شود، در دانشگاه توسعه یابد و در نهایت به صنعت راه پیدا کند. به گفته افشین، نمی‌توان صرفاً با افزایش تعداد مقاله‌ها، تیم‌های مسابقاتی یا دوره‌های آموزشی از ورود واقعی یک فناوری به کشور سخن گفت. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که آثار فناوری در زندگی مردم، محیط کار و شاخص‌های اقتصادی مشاهده شود؛ برای نمونه، سامانه‌های رباتیک و هوش مصنوعی باید بتوانند بهره‌وری کارخانه‌ها را افزایش دهند، هزینه ارائه خدمات را کاهش دهند یا انجام فعالیت‌های روزمره را ساده‌تر کنند. در این چارچوب، ربوکاپ می‌تواند نقطه آغاز شکل‌گیری تیم‌های فناور باشد، اما تبدیل این تیم‌ها به استارتاپ یا تأمین‌کننده صنعتی به حمایت بلندمدت و دسترسی به بازار نیاز دارد.
افشین ظرفیت نیروی انسانی و نظام آموزشی ایران را از نقاط قوت کشور دانست، اما زیرساخت را یکی از مهم‌ترین موانع توسعه فناوری معرفی کرد. او گفت بخشی از تجهیزات آزمایشگاهی دانشگاه‌ها از نظر فناوری و روزآمدی نیازمند نوسازی است و این ضعف بر جایگاه ایران در شاخص‌های بین‌المللی علم و فناوری نیز اثر می‌گذارد. معاون علمی رئیس‌جمهور همچنین از شکل‌گیری نوعی «محرومیت فناوری» در برخی مناطق و بنگاه‌ها سخن گفت. مفهومی که الزاماً به کمبود منابع مالی اشاره ندارد. به گفته او، برخی شرکت‌ها و مجموعه‌های اقتصادی با وجود برخورداری از منابع، همچنان از فناوری‌های جدید استفاده نمی‌کنند و همین مسئله بهره‌وری و رشد تولید را محدود می‌کند.
برای جبران بخشی از عقب‌ماندگی زیرساختی، معاونت علمی برنامه‌ای مبتنی بر اعتبار مالیاتی برای بازسازی و توسعه زیرساخت‌های فناورانه دانشگاه‌ها در نظر گرفته است. افشین اعلام کرد فرایندهای اداری این طرح در حال نهایی شدن است و توافق‌های لازم باید با وزارت امور اقتصادی و دارایی و دانشگاه‌های مشمول انجام شود. تاکنون چهار دانشگاه نیازهای زیرساختی خود را اعلام کرده‌اند و بانک‌های مرتبط با اجرای برنامه نیز مشخص شده‌اند. هنوز میزان منابع، نام دانشگاه‌ها و جدول زمانی اجرای طرح منتشر نشده است. بنابراین ارزیابی اثر واقعی این برنامه به اعلام جزئیات و آغاز اجرای آن وابسته خواهد بود.
حمایت از استعدادهای علمی و جلوگیری از گسست مسیر حرفه‌ای آنها، موضوع دیگری بود که در این بازدید مطرح شد. افشین گفت حمایت از مدال‌آوران المپیادهای علمی به مراسم تقدیر محدود نیست و بنیاد ملی نخبگان بسته‌ها و سازوکارهایی برای پشتیبانی از برگزیدگان دارد. او سرمایه‌گذاری روی نخبگان را اقدامی بلندمدت توصیف کرد که آثار آن ممکن است سال‌ها بعد در اقتصاد و فناوری دیده شود. معاون علمی رئیس‌جمهور همچنین از مذاکره با مجلس درباره موادی خبر داد که می‌تواند بر ارتباطات علمی و بین‌المللی اثر بگذارد. به گفته او، پیشنهادهای اصلاحی با هدف کاهش نگرانی اعضای هیئت علمی، نخبگان و فعالان دیپلماسی علمی ارائه شده است.
افشین در پایان به برنامه تعامل با متخصصان ایرانی خارج از کشور پرداخت. این برنامه می‌تواند حمایت از حضور استادان مدعو، برگزاری کارگاه‌های تخصصی، دوره‌های پسادکتری و تسهیلات بازگشت یا جذب در دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی را شامل شود. او نرخ بازگشت ایرانیانی را که از کشور خارج شده‌اند حدود یک تا دو درصد اعلام کرد و گفت این رقم در برخی برآوردهای بین‌المللی نزدیک به هفت درصد و در کشورهای حوزه خلیج فارس حدود ۱۰ درصد است. به اعتقاد او، مشوق مالی به‌تنهایی برای بازگرداندن نخبگان کافی نیست و عواملی مانند ثبات اقتصادی و اجتماعی، شرایط سیاسی، کیفیت محیط کار و سطح فناوری صنایع نیز بر تصمیم افراد اثر می‌گذارد. همین منطق درباره تیم‌های ربوکاپ نیز صادق است: موفقیت این رویداد نه با تعداد شرکت‌کنندگان، بلکه با تعداد پروژه‌هایی سنجیده خواهد شد که در سال‌های آینده به محصول، کسب‌وکار یا راه‌حل مؤثر برای صنعت و جامعه تبدیل شوند.
